Wniosek CEIDG-1 wypełnia się w kwadrans. Większość pól jest oczywista: imię, adres, kod PKD. Ale jedno — „forma opodatkowania” — decyduje o tym, ile oddasz fiskusowi przez najbliższy rok, i nie da się go poprawić w marcu, kiedy przyjdzie pierwsza zaliczka. W tym tekście pokazujemy, jak ten wybór wygląda w praktyce, na trzech firmach z różnych branż, policzonych na stawkach obowiązujących w 2026 r.
Nie znajdziesz tu odpowiedzi „ryczałt jest najlepszy”. Znajdziesz coś bardziej użytecznego: zrozumiesz, od czego zależy wynik, i będziesz w stanie zobaczyć, która z trzech firm przypomina Twoją.
Trzy formy w jednym akapicie każda
Skala podatkowa to domyślny wybór, jeśli nic nie zaznaczysz. Płacisz 12% od dochodu (przychód minus koszty) do 120 000 zł rocznie i 32% od nadwyżki. Masz kwotę wolną 30 000 zł, możesz rozliczyć się wspólnie z małżonkiem i skorzystać z ulgi na dzieci. Składka zdrowotna wynosi 9% dochodu, nie mniej niż 432,54 zł miesięcznie, i nie odliczysz jej od niczego.
Podatek liniowy to 19% od dochodu bez względu na jego wysokość. Nie ma kwoty wolnej, wspólnego rozliczenia ani większości ulg. W zamian składka zdrowotna to 4,9% dochodu (minimum te same 432,54 zł), a do 14 100 zł rocznie możesz ją odliczyć od dochodu. Liniowy ma sens, gdy dochód jest na tyle wysoki, że na skali wpadałbyś głęboko w 32%.
Ryczałt od przychodów ewidencjonowanych działa inaczej niż tamte dwa: płacisz procent od przychodu i nie odliczasz żadnych kosztów. Stawka zależy od tego, co robisz: 3% dla handlu i gastronomii, 5,5% dla robót budowlanych, 8,5% dla większości usług, 12% dla programowania, 14% dla usług architektów, lekarzy czy inżynierów, 17% dla części wolnych zawodów. Składka zdrowotna jest stała i zależy tylko od przedziału przychodu: w 2026 r. 498,35 zł miesięcznie do 60 000 zł rocznie, 830,58 zł między 60 000 a 300 000 zł i 1 495,04 zł powyżej 300 000 zł. Połowę zapłaconej składki odliczasz od przychodu.
Ta ostatnia linijka o składce zdrowotnej jest ważniejsza, niż wygląda. Zaraz zobaczysz dlaczego.
Założenia wspólne dla trzech symulacji
Żeby liczby były porównywalne, w każdej firmie przyjęliśmy to samo:
- stawki, limity i składki obowiązujące w 2026 r.;
- pełny rok działalności na preferencyjnym ZUS-ie: 456,18 zł miesięcznie składek społecznych z dobrowolnym chorobowym, czyli 5 474 zł rocznie (przez pierwsze 6 miesięcy możesz mieć jeszcze ulgę na start i nie płacić ich wcale, ale to obniża koszty tak samo w każdym wariancie, więc nie zmienia wyniku porównania);
- „zostaje w kieszeni” oznacza przychód minus koszty firmy, składki społeczne, składkę zdrowotną i podatek dochodowy;
- pomijamy VAT, bo przy rozliczaniu go poprawnie jest neutralny dla wyniku, a jego wybór omawiamy osobno niżej.
Kwoty są zaokrąglone i mają pokazać rząd wielkości oraz kierunek, a nie zastąpić wyliczenia na Twoich danych.
Firma 1: programista na B2B
Kontrakt na 20 000 zł netto miesięcznie, czyli 240 000 zł rocznie. Koszty niewielkie, bo czego potrzeba poza laptopem, telefonem i paroma subskrypcjami: 1 500 zł miesięcznie, 18 000 zł rocznie. Osoba bez dzieci, małżonek pracuje na etacie. Czynny podatnik VAT, bo klient i tak go odlicza.
| Skala | Liniowy | Ryczałt 12% | |
|---|---|---|---|
| Podatek dochodowy za rok | 41 700 zł | 39 100 zł | 27 500 zł |
| Składka zdrowotna za rok | 19 500 zł | 10 600 zł | 10 000 zł |
| Razem podatek i zdrowotna | 61 200 zł | 49 700 zł | 37 500 zł |
| Zostaje w kieszeni rocznie | 155 400 zł | 166 800 zł | 179 000 zł |
| Zostaje miesięcznie | 12 950 zł | 13 900 zł | 14 900 zł |
Ryczałt wygrywa o blisko 2 000 zł miesięcznie ze skalą i o 1 000 zł z liniowym. Mechanizm jest prosty: koszty są tak niskie, że prawo do ich odliczania jest nic niewarte, a dochód 216 000 zł oznacza na skali prawie 100 000 zł opodatkowanych stawką 32% plus 9% zdrowotnej od całości. Ryczałt bierze 12% od przychodu i stałą składkę 830 zł. Im wyższa stawka, tym ta przewaga rośnie: przy 30 000 zł miesięcznie różnica między ryczałtem a skalą przekracza 4 000 zł miesięcznie.
Dwa zastrzeżenia, zanim ktoś zaznaczy ryczałt w CEIDG. Po pierwsze, 12% dotyczy usług sklasyfikowanych jako programowanie (PKWiU 62.01) i doradztwo w zakresie oprogramowania; część usług IT, jak testowanie, analiza czy zarządzanie projektem, bywa rozliczana na 8,5%, ale to teren sporów interpretacyjnych, w który nie warto wchodzić bez przygotowania. Po drugie, jeśli przechodzisz z etatu na B2B u tego samego pracodawcy i robisz to samo, co na umowie o pracę, ryczałt i liniowy są w tym roku (a ryczałt także w następnym) wyłączone. To najczęstsza pułapka przy „przejściu na kontrakt”.
Firma 2: jednoosobowa firma remontowa
Wykończenia wnętrz, głównie dla klientów prywatnych. Przychód 15 000 zł miesięcznie, 180 000 zł rocznie. Koszty realne: paliwo i auto, narzędzia, część materiałów kupowanych na własną fakturę: 5 000 zł miesięcznie, 60 000 zł rocznie. Żonaty, dwoje dzieci, żona na etacie za 5 000 zł brutto. Klienci to osoby prywatne, więc zwolnienie z VAT (limit 240 000 zł w 2026 r.) ma realną wartość: nie dolicza 8% ani 23% do ceny.
| Skala | Liniowy | Ryczałt 5,5% | |
|---|---|---|---|
| Podatek dochodowy za rok | 10 100 zł | 20 700 zł | 9 300 zł |
| Składka zdrowotna za rok | 10 300 zł | 5 600 zł | 10 000 zł |
| Razem podatek i zdrowotna | 20 500 zł | 26 300 zł | 19 300 zł |
| Zostaje w kieszeni rocznie | 94 100 zł | 88 200 zł | 95 200 zł |
| Zostaje miesięcznie | 7 840 zł | 7 350 zł | 7 940 zł |
Tu nie ma zwycięzcy. Skala i ryczałt różnią się o 100 zł miesięcznie, czyli mniej niż błąd oszacowania kosztów. Liniowy odpada od razu: przy dochodzie poniżej 120 000 zł oddaje kwotę wolną i nic w zamian nie dostaje.
Ten remis jest kruchy i przechyla się w zależności od dwóch rzeczy, które warto przemyśleć przed rejestracją.
Pierwsza to koszty. Jeśli wykonawca rzadko kupuje materiały na siebie i jego koszty spadają do 45 000 zł rocznie, ryczałt wygrywa już o 500 zł miesięcznie (9 190 zł wobec 8 670 zł), bo przy ryczałcie koszty są bez znaczenia, a na skali każdy tysiąc złotych kosztów mniej to 210 zł więcej podatku i składki. Jeśli natomiast koszty rosną, bo firma kupuje materiały i refakturuje je klientowi, skala zaczyna wygrywać.
Druga to sytuacja rodzinna. Ulga na dzieci (2 224 zł rocznie na dwoje) nie przepada przy ryczałcie, bo może ją odliczyć żona w swoim PIT-37. Wspólne rozliczenie też w tym przypadku nic nie zmienia, bo oboje mieszczą się w pierwszym progu. Ale gdyby żona nie pracowała, wspólne rozliczenie na skali pozwoliłoby wykorzystać jej kwotę wolną i obniżyć podatek o 3 600 zł rocznie, a to już przesądza sprawę na korzyść skali: 8 140 zł miesięcznie wobec 7 940 zł na ryczałcie. Ryczałt wspólnego rozliczenia nie dopuszcza w ogóle.
Firma 3: mała gastronomia
Bar z obiadami albo food truck z jednym pracownikiem na zlecenie. Przychód 35 000 zł miesięcznie brutto w kasie, 420 000 zł rocznie. Koszty wysokie, jak to w gastronomii: surowce, najem, energia, opakowania, zlecenie, razem około 24 000 zł miesięcznie, 290 000 zł rocznie, czyli 69% przychodu. Dochód: 130 000 zł. Czynny podatnik VAT z obowiązku, bo przychód przekracza 240 000 zł. Kasa fiskalna od pierwszego dnia, niezależnie od obrotu, bo tak jest w gastronomii stacjonarnej.
| Skala | Liniowy | Ryczałt 3% | |
|---|---|---|---|
| Podatek dochodowy za rok | 12 200 zł | 22 500 zł | 12 200 zł |
| Składka zdrowotna za rok | 11 200 zł | 6 100 zł | 17 900 zł |
| Razem podatek i zdrowotna | 23 500 zł | 28 600 zł | 30 100 zł |
| Zostaje w kieszeni rocznie | 101 100 zł | 95 900 zł | 94 400 zł |
| Zostaje miesięcznie | 8 420 zł | 7 990 zł | 7 870 zł |
To najciekawszy wynik z trzech. Ryczałt 3% brzmi jak najniższy podatek w Polsce i podatek rzeczywiście wychodzi taki sam jak na skali. Przegrywa na składce zdrowotnej: przychód powyżej 300 000 zł oznacza najwyższy próg, 1 495 zł miesięcznie, podczas gdy na skali 9% od dochodu 130 000 zł to około 930 zł. Różnica 6 700 zł rocznie i o tyle ryczałt jest gorszy.
Tu też wynik zależy od marży. Przy kosztach na poziomie 60% przychodu (250 000 zł) ryczałt wygrywa o 800 zł miesięcznie. Przy 69% przegrywa o 550 zł. Przy 76% przegrywa już o 1 150 zł. W gastronomii, gdzie marża potrafi się zmienić po jednej podwyżce najmu, to argument, by w pierwszym roku nie wiązać się z ryczałtem, dopóki nie zna się własnych liczb. Z ryczałtu da się zrezygnować od stycznia; w trakcie roku nie.
Dla sklepu spożywczego rachunek wygląda podobnie: handel ma tę samą stawkę 3%, a marże są jeszcze niższe, więc skala wygrywa niemal zawsze.
Co z tych trzech przykładów wynika
Forma opodatkowania nie zależy od branży, tylko od trzech liczb: wysokości przychodu, udziału kosztów i sytuacji rodzinnej.
Niskie koszty i wysoki przychód to ryczałt, nawet przy stawce 12%. Dochód poniżej 120 000 zł to niemal zawsze skala albo ryczałt, nigdy liniowy. Wysokie koszty to skala, choćby stawka ryczałtu wynosiła 3%, i to tym bardziej, im większy przychód, bo składka zdrowotna na ryczałcie skacze skokowo po przekroczeniu 60 000 i 300 000 zł. Niepracujący małżonek albo dochód blisko progu 32% to argument za skalą ze wspólnym rozliczeniem. Liniowy opłaca się dopiero przy dochodzie rzędu 150–170 000 zł i więcej, i tylko wtedy, gdy koszty są na tyle duże, że ryczałt nie wchodzi w grę.
Trzy decyzje, które podejmujesz razem z formą opodatkowania
VAT. Zwolnienie podmiotowe przysługuje do 240 000 zł przychodu rocznie, ale w pierwszym roku limit liczy się proporcjonalnie do liczby dni od rejestracji: firma założona 1 lipca ma limit około 120 000 zł. Zwolnienie ma wartość, gdy sprzedajesz osobom prywatnym, które VAT-u nie odliczą (remonty, gastronomia, usługi dla konsumentów). Gdy sprzedajesz firmom, zwolnienie zwykle tylko przeszkadza: klient nie ma co odliczyć, a Ty nie odliczasz VAT-u od zakupów. Programista na B2B praktycznie zawsze rejestruje się jako czynny podatnik od pierwszego dnia. Część branż nie ma wyboru: usługi prawnicze, doradcze czy jubilerskie są z VAT niezależnie od obrotu.
ZUS. Przez pierwsze 6 miesięcy przysługuje ulga na start: płacisz tylko składkę zdrowotną. Potem 24 miesiące preferencyjnego ZUS-u: 456,18 zł miesięcznie w 2026 r. Dopiero później pełny ZUS, 1 788,29 zł z chorobowym (1 926,76 zł z Funduszem Pracy), chyba że przychód poprzedniego roku nie przekroczył 120 000 zł i załapiesz się na Mały ZUS Plus, który od 2026 r. można wykorzystać przez 36 miesięcy w ciągu 60. Haczyk: zgłoszenie do Małego ZUS Plus składa się do 31 stycznia i spóźnienia nikt nie przywraca. Druga rzecz, o której ludzie zapominają: ulga na start i preferencyjny ZUS nie przysługują, jeśli świadczysz usługi byłemu pracodawcy w tym samym zakresie co na etacie.
Czy w ogóle zakładać firmę. W 2026 r. działalność nierejestrowana pozwala zarabiać do 10 813,50 zł kwartalnie bez CEIDG, bez ZUS-u i bez składki zdrowotnej, z rozliczeniem przychodu w rocznym PIT-37. Dla kogoś, kto dopiero testuje pomysł, sprzedaje wypieki na zamówienie albo robi drobne zlecenia po godzinach, to często lepszy start niż JDG z 432 zł składki zdrowotnej od pierwszego miesiąca. Warunek: nie wymaga koncesji ani zezwolenia i nie prowadziłeś działalności w ostatnich 60 miesiącach.
Terminy, których nie da się cofnąć
Formę opodatkowania wybierasz we wniosku CEIDG-1 przy rejestracji. Zmienić ją możesz dopiero od nowego roku, oświadczeniem złożonym do 20. dnia miesiąca następującego po miesiącu pierwszego przychodu w tym roku, w praktyce do 20 lutego. Kto zapomni, zostaje na dotychczasowej formie na kolejny rok.
Zwolnienie z VAT można stracić w ciągu roku, przekraczając limit, ale do VAT-u można też dobrowolnie wejść od dowolnego miesiąca (VAT-R do końca miesiąca poprzedzającego). Powrót do zwolnienia wymaga odczekania pełnego roku.
Mały ZUS Plus: do 31 stycznia. Kwartalne rozliczenie VAT: dopiero po 12 miesiącach jako czynny podatnik. Każdy z tych terminów to decyzja na rok.
Co dalej
Jeśli po przeczytaniu masz wrażenie, że Twoja firma jest gdzieś pomiędzy przykładem drugim a trzecim i nie wiadomo, w którą stronę się przechyli, to jest dokładnie ten moment, w którym warto usiąść nad swoimi liczbami zamiast zgadywać.
W Betaxo robimy to przed rejestracją, nie po. Policzymy trzy warianty na Twoich prognozach przychodu i kosztów, uwzględnimy etat, małżonka i dzieci, pokażemy, przy jakich kosztach wynik się odwraca, i jaką składkę zdrowotną zobaczysz w pierwszym miesiącu. Potem przeprowadzimy Cię przez całą procedurę: wniosek CEIDG, zgłoszenie do ZUS z właściwą ulgą, VAT-R, jeśli jest potrzebny, konto firmowe, pierwsza faktura i KSeF. Pierwsza rozmowa nic nie kosztuje, a decyzja zostaje Twoja, tylko podjęta na liczbach, nie na przeczuciu.
Napisz do nas: kontakt@betaxo.pl, 537 702 402, albo zostaw numer w formularzu na stronie głównej.
Stan prawny: październik 2026. Przykłady mają charakter informacyjny i nie stanowią porady podatkowej; wynik dla konkretnej firmy zależy od jej indywidualnej sytuacji.